Tarihi Kavram Yeniden Gündemde
Ticaret alanındaki anlaşmazlıklar, teknoloji sahasındaki rekabet ve Tayvan meselesindeki yükselen tansiyonun belirleyici olduğu Pekin zirvesinde, Çin lideri Şi Jinping, ABD Başkanı Donald Trump'ın huzurunda tarihi bir terimi yeniden gündeme taşıdı. Bu hamle, dünyanın en büyük iki ekonomisi arasında bir muharebe yaşanabileceği yönündeki kaygıları ön plana çıkardı.
Uluslararası ilişkiler alanındaki uzmanların uzun zamandır kaygı duyduğu bir soru Şi tarafından ortaya atıldı: Yükselen bir gücün yerleşik güce kafa tuttuğu durumlarda tarihte sıkça görülen savaş senaryosundan ABD ve Çin sakınabilecek mi? Çin Devlet Başkanı tarafından bu kavram daha evvel de kullanılmış olsa da, ikili ilişkilerin son derece kırılgan bir evreden geçtiği bu dönemde kamuoyu önünde tekrar dillendirilmesi dikkat çekti.
Her iki ülkenin ve müttefiklerinin Asya-Pasifik coğrafyasında askeri gerilimler yaşadığı ve küresel etki alanını genişletme yolunda giderek daha bariz bir rekabete girdiği gözlemlenmektedir.
Tukidides Tuzağı Nedir?
"Tukidides Tuzağı", yükselişteki bir gücün, yerleşik bir gücü koltuğundan etme tehlikesi yarattığı zamanlarda beliren çatışma olasılığını betimlemek üzere akademisyenler ve analistlerce kullanılan bir terimdir. Bu olgu, ilk defa 2500 yıl önce (MÖ 5. yüzyıl), "bilimsel tarih yazımının" kurucusu kabul edilen Atinalı Tukidides tarafından Peloponez Savaşı'nı analiz ederken ifade edilmiştir.
Tukidides'e göre, yükselen Atina'nın o dönemin egemen gücü Sparta'da uyandırdığı endişe, savaşın patlak vermesini kaçınılmaz kılmıştır. Günümüzde pek çok analist, Çin'i Atina ile, küresel hakimiyetini sürdürme gayretindeki Amerika Birleşik Devletleri'ni ise Sparta ile özdeşleştirmektedir.
İki rakip arasındaki güç dengesinde yaşanan ani değişimlerin yarattığı gerilim, Tukidides'in analizinin merkezinde yer alıyordu. Çin'in yükselişi kadar süratli ve kayda değer bir dönüşüm daha önce görülmemiştir. Bu nedenle, son 10 yılı aşkın süredir bu ifade, özellikle Çin'in ekonomik, teknolojik ve askeri atılımının küresel dengeyi değiştirmesiyle üniversitelerde, strateji enstitülerinde ve diplomatik çevrelerde yoğun bir şekilde tartışılmaktadır.
Tarihten Dersler: Savaş Kaçınılmaz mı?
Ancak tarih, yazılı bir kader değildir. Bu teori her zaman doğrulanmamış olup, genellikle büyük güçler arası rekabetin barındırdığı tehlikelere karşı bir ikaz olarak kullanılır. Tarih sahnesinde Atina ve Sparta'nın rollerini farklı yükselen güçler üstlenmiştir. Örneğin, 16. yüzyılın başlarında Avrupa'daki Fransız hakimiyetine kafa tutan ve sonrasında egemen konuma geçen Habsburg Hanedanlığı veya Habsburgların hakimiyetine meydan okuyan Osmanlı İmparatorluğu bu duruma örnektir. Bu vakalarda, mevcut güç ile yükselen güç arasındaki çekişme savaşlarla neticelenmiştir.
Uzmanlar, bu güç çekişmesinden doğan dinamiklerin, Birinci Dünya Savaşı'nı bir arşidükün öldürülmesi gibi görünüşte basit bir olayla başlatan karmaşık süreçleri bile izah edebileceğini belirtmektedir. O senaryoda, Sparta rolü Almanya'ya, Atina rolü ise Fransa ve Rusya destekli İngiltere'ye atfedilmiştir. Tıpkı 2500 yıl evvel Atina ve Sparta'nın yaşadığı gibi, bu devletlerin tümü de İkinci Dünya Savaşı sonrasında güçten düşmüştür.
Bu tür yüksek gerilimli durumlarda savaş olasılığı artsa da, bunun zorunlu bir sonuç olmadığı unutulmamalıdır. Tukidides Tuzağı'nı akılda tutmak, kaderciliğe teslim olmak manasına gelmez; aksine tarihin en büyük faydası, bizlere dersler sunmasıdır.
Harvard Araştırması ve İstisnalar
Harvard Üniversitesi'nin uygulamalı tarih projesi kapsamında, son 500 yıllık dönemde bir devletin yükselişinin hakim ülkenin pozisyonunu sarstığı 16 vaka mercek altına alınmıştır. İncelenen bu 16 olaydan 12'sinin savaşla sonuçlanması, Tukidides'in tuzak tezini doğrular niteliktedir. Bununla birlikte, Harvard araştırmasının belirlediği dört istisnai durum, kaderin önceden yazılmadığını ortaya koymaktadır.
Portekiz ve İspanya: 15. yüzyılın sonlarında, birleşerek güçlenen İspanya'nın, denizlerde ve ticarette lider olan Portekiz'e meydan okuması savaş riski doğurmuş, ancak Papalığın arabuluculuğu ve 1494'teki Tordesillas Antlaşması ile çatışma önlenmiştir.
ABD ve İngiltere: 19. yüzyıl sonunda ekonomik olarak İngiltere'yi geçen ABD'nin yükselişi, İngiltere tarafından bir çatışma yerine uyum sağlama yoluyla yönetilmiştir. İngiltere'nin verdiği tavizler, günümüze dek süren "özel ilişkinin" temelini atmıştır.
ABD ve Sovyetler Birliği: 2. Dünya Savaşı sonrası iki süper güç arasındaki Soğuk Savaş, tarihin en yüksek riskli güç mücadelesi olmasına rağmen sıcak çatışmaya dönüşmeden atlatılmıştır. Bu durum, tuzağın en başarılı bertaraf edilme örneklerinden biridir.
Almanya ve Avrupa: Soğuk Savaş sonrası birleşen Almanya'nın yükselişi, askeri bir rekabet yerine, entegre bir ekonomik düzen içinde barışçıl bir şekilde yönetilmiştir.
Mevcut duruma bakıldığında, Şi ve Trump'ın Pekin'deki ifadeleri ve ikili görüşmeleri esnasındaki jestler, her iki gücün de Tukidides Tuzağı'na düşme olasılığını şimdilik zayıflatmaktadır.
