.webp)
Son 15 yıldır İran'da muz fiyatları, İran ulusal para biriminin makus talihini yansıtan bir ayna haline geldi. 2011 yılında kilogramı yaklaşık 2 bin riyal olan muzun fiyatı, bugün Tahran ve diğer şehirlerdeki manav tezgahlarında 300 bin riyale ulaşmış durumda. Bu tablo, muz fiyatlarının 15 yıl zarfında 150 kat gibi muazzam bir artış gösterdiğini kanıtlıyor.
Bu süreçte riyalin değeri; yaptırımlar, kronik enflasyon, finansal baskılar ve jeopolitik gerilimlerin etkisiyle istikrarlı bir şekilde eridi.
Tüccarlar bir kilogram muzu yaklaşık 300 bin riyalden satışa sunduklarında, yalnızca bir meyvenin bedelini belirlemiş olmazlar. Aynı zamanda nakliye maliyetlerini, ithalat risklerini, sermaye temin giderlerini ve en önemlisi, geleceğe dair enflasyonist beklentiler ile belirsizlikleri de fiyata dahil ederler.
Bu durum, muz fiyatını basit bir emtia bedeli olmanın ötesine taşıyarak sembolik bir göstergeye dönüştürüyor. İran iç piyasasında muz fiyatları, çoğu zaman riyale duyulan güven seviyesini ölçen doğrudan bir anket niteliği taşıyor. Mevcut dolar kuru bize doların bugünkü değerini söylerken; muz fiyatı, tüccarların doların gelecekte alacağı pozisyona dair öngörülerini fısıldar.
Bu beklentilerin gerçekleşip gerçekleşmeyeceği elbette tartışmaya açıktır; zira piyasalar sıklıkla yanılgıya düşebilir. Korku, tıpkı aşırı iyimserlik gibi, mevcut tabloyu olduğundan daha büyük gösterebilir. Ancak küresel piyasada yaklaşık 1 dolara tekabül eden bir ürünün İran iç piyasasında 300 bin riyalden işlem görmesi, piyasanın görmezden gelinemeyecek kadar net bir mesaj veriyor.
Bu analizin arkasındaki mantık, The Economist dergisinin 1986 yılında yayımladığı meşhur Big Mac Endeksi ile büyük benzerlikler taşımaktadır. Söz konusu teori, farklı ülkelerdeki McDonald's Big Mac sandviçlerinin fiyatlarını karşılaştırarak para birimlerinin satın alma gücü paritesini tahmin etmeyi amaçlar.
Bu perspektifle, ABD'deki Big Mac fiyatını (5,79 dolar) referans alıp Erbil veya Bağdat'taki benzer bir sandviçin fiyatı olan 9 bin Irak dinarı ile karşılaştırdığımızda; döviz kurunun 1,554 dinar/dolar olması gerektiği sonucu çıkar ki bu, mevcut piyasa gerçekliğiyle şaşırtıcı derecede örtüşüyor.
Aynı formülü Türk lirasına uyguladığımızda durum daha çarpıcı bir hal alıyor. Türkiye'de bir Big Mac sandviçinin fiyatı bugün itibarıyla 460 TL'dir. Bu rakamı ABD'deki 5,79 dolarlık birim fiyata böldüğümüzde, doların teorik olarak 79 TL olması gerektiği sonucuyla karşılaşırız.
Bu hesaplama, doların TL karşısındaki gerçek değerinin mevcut 46 TL seviyesinde değil, 79 TL bandında olduğuna dair bir argüman sunuyor. Bu rakam her ne kadar Türkiye ekonomisi için ürkütücü görünse de Türk yetkililerin para birimindeki değer kaybına dair süregelen projeksiyonlarıyla paralellik arz ediyor.
Tahran'daki muz fiyatlarına dönecek olursak; dünyada kilogramı yaklaşık 1 dolar olan muz, Tahran piyasasında 300 bin riyaldir. Big Mac formülü üzerinden gidildiğinde, bu veri doların gerçek değerinin 300 bin riyal seviyesine doğru evrildiğine işaret ediyor.
Peki bu durum, riyalde yeni bir değer kaybı dalgasının kapıda olduğunu göstermez mi? Bu fiyatlama, İranlı tüccarların, şirketlerin ve vatandaşların önümüzdeki aylarda ulusal para biriminde yaşanacak olası bir çöküşe dair hissettikleri o büyük kolektif korkunun somut bir tezahürü değil midir?
