Azavad'ın Bağımsızlık Talebinin Kökenleri
Mali'nin kuzeyinde 2012'deki iç savaş sırasında ilan edilen özerk bir bölge olan Azavad, kendi kaderini tayin etme mücadelesi veren Azavad Kurtuluş Cephesi (FLA) tarafından temsil edilmektedir. Bu bağımsızlık hareketinin kökleri, etnik Tuareglerin 1900'lerin başından beri bağımsız bir devlet için mücadele ettiği on yıllar öncesine dayanmaktadır. Bu talep, eski adı Fransız Sudanı olan Mali'nin 1960 yılında Fransız sömürgeciliğinden ayrılmasının ardından daha da yoğunlaşmıştır.
Kuzey Mali, ağırlıklı olarak Tuaregler ve Araplar tarafından iskan edilmekte olup, bu toplulukların Cezayir, kuzey Nijer ve Moritanya'nın bazı bölgelerindeki nüfusla bağları, Mali'nin çoğunluğunu oluşturan Bambara halkına göre daha yakındır.
Tarih Boyunca Ayaklanmalar
1962 yılında, Tuareg isyancılar tarafından kuzey Mali'deki hükümet mevzilerine yönelik eş güdümsüz taarruzlar başlatıldı. Bu ayaklanmanın bastırılması, çok sayıda sivilin komşu ülkelere sığınmasına ve bölgede bir kırgınlığın doğmasına neden oldu. Kuzeyde yaşanan ve hayvancılığı öldüren, halkın göçebe yaşam tarzını ciddi şekilde etkileyen kuraklıklar ise bu öfkeyi daha da artırdı.
1990 yılında kuzey Nijer'den gelen Tuareglerle birlikte isyancılar tarafından yeni bir saldırı dalgası başlatıldı. Mali'deki gruplar arasında Iyad Ag Ghaly tarafından kurulan Azavad'ın Kurtuluşu için Halk Hareketi (MPLA), Azavad Arap İslam Cephesi (FIAA) ve Birleşik Azavad Hareketleri ve Cepheleri (MFUA) yer almaktaydı. 1995'te bazı isyancılarla bir barış anlaşmasına varılmış olsa da, kuzey Mali'de aralıklı saldırılar devam etmiştir.
2012 İç Savaşı ve Sonrası
Ocak 2012'de, Tuaregler ve silahlı grupların yeni saldırıları Mali iç savaşını ateşledi. Bu hareket, daha önce Libya'ya sığınan ve Muammer Kaddafi için savaşan Tuareg savaşçılarından oluşan Azavad'ın Kurtuluşu için Ulusal Hareket (MNLA) tarafından yönetiliyordu ve liderliğini Bilal Ag Cherif yapıyordu. MNLA, savaşın başlangıcında Iyad Ag Ghali liderliğindeki yeni kurulmuş ideolojik bir grup olan Ensar Dine ile işbirliği yaptı. Ancak, ortak olmalarına rağmen iki grup arasında çatışmalar da yaşandı.
Bu gruplar, Bamako'daki Mart askeri darbesinin yarattığı güç boşluğundan faydalanarak Kidal, Timbuktu ve Gao dahil olmak üzere kuzeydeki geniş toprakları ele geçirmeyi başardı. 6 Nisan 2012 tarihinde, Bilal Ag Cherif tarafından Azavad'ın bağımsızlığı ilan edildi.
İlerleyen ayda iki taraf resmi bir koalisyon duyurdu, fakat MNLA ve Ensar Dine arasında yeniden çatışmalar patlak verdi. İsyancılar özyönetim ilan etmek isterken, Ensar Dine ve El Kaide'nin İslam Mağrip'indeki (AQIM) müttefikleri katı İslam hukukunu kurmayı hedefliyordu. Nihayetinde bu unsurlar, isyancıların davasını kendi amaçları doğrultusunda kullanarak MNLA'yı yalnızlaştırdı.
Uluslararası Müdahale ve Değişen Dengeler
2013 yılında, Bamako'nun talebi üzerine 4.000 Fransız askeri Mali'de konuşlandırıldı. Nihayetinde Bamako, Mayıs 2015'te organize bir Tuareg koalisyonu olan Azavad Hareketleri Koordinasyonu (CMA) ile kırılgan bir barış anlaşması olan Cezayir Anlaşması'nı imzaladı. Anlaşma uyarınca Mali, kuzeye daha fazla özerklik vermeyi, eski savaşçıları entegre etmeyi ve yoksulluğu azaltmak için bölgeye yatırım yapmayı kabul etti. Bölgeye yaklaşık 11.000 askerden oluşan bir Birleşmiş Milletler barış gücü misyonu da sevk edildi.
2017'de, El Kaide bağlantılı dört grubun birleşmesiyle Jama’at Nusrat al-Islam wal-Muslimin (JNIM) kuruldu: Ensar Dine, AQIM, Katina Macina ve el-Murabitun. Ag Ghaly liderliğindeki bu grup, Mali, Nijer ve Burkina Faso sınır bölgelerinde yaklaşık 10.000 savaşçıyla faaliyet göstermektedir.
Yeni Dönem: Darbeler ve İttifaklar
Mali, hafta sonu ordu üslerine düzenlenen ve Savunma Bakanı Sadio Camara, eşi, iki çocuğu ve sayısı belirsiz başka kişilerin hayatını kaybettiği saldırılarla sarsılmaktadır. Raporlara göre, başkent Bamako'nun güneyindeki Senou Uluslararası Havalimanı çevresinde Pazartesi günü geç saatlere kadar aralıklı patlamalar devam etti. Cumartesi günü başlayan ve JNIM ile FLA'dan ayrılıkçı savaşçılar tarafından gerçekleştirilen koordineli saldırılarda en az 16 kişi yaralandı.
JNIM'in saldırıları kötüleştikçe ve grup kuzey Mali'nin geniş bölgelerini ele geçirmeye başladıkça, ordu Ağustos 2020'de Bamako'da yönetimi tekrar ele geçirdi. Fransız birliklerinin 2021'de Mali'den çekilmesi istenirken, güvenlik boşluğunu doldurmak üzere Wagner Grubu'ndan Rus paralı askerleri Bamako'ya geldi. Mali, 2023 yılında BM barış güçlerinin de bölgeyi istikrara kavuşturamadığı gerekçesiyle ülkeden ayrılmasını talep etti.
Bamako'nun Ocak 2024'te Cezayir Anlaşması'nı feshetmesi ve JNIM ile Tuareg mevzilerine saldırmaya başlaması, yeni bir isyanı tetikledi. Kasım 2024'te, geçmişteki isyancı grupların bileşenlerinden Azavad Kurtuluş Cephesi (FLA) kuruldu. Alghabass Ag Intalla liderliğindeki grup, bir kez daha kendi kaderini tayin hakkı için çağrıda bulunmaktadır.
Yeni Stratejik Ortaklık
Tuareg ayrılıkçıları, farklı hedeflere sahip olsalar da ortak bir düşmanı paylaştıkları silahlı gruplarla yeniden ittifak kurmuştur: Mali hükümeti. 2012'de hareketlerinin başka gruplar tarafından ele geçirilmesinden bu yana Tuareg isyancıları, silahlı gruplarla ilişki kurmaktan kaçınıyordu. Ancak bu gruplar, uzun süredir ötekileştirildiklerini dile getiren aynı kuzey topluluklarından savaşçı devşirdikleri için iç içe geçmiş durumdadır.
Senegal merkezli istihbarat firması Control Risks'te Batı Afrika analisti olan Beverly Ochieng, Al Jazeera'ya verdiği demeçte isyancıların artık "ihtiyatı elden bıraktığını" belirtiyor.
"Bu ittifak şaşırtıcı değil. FLA neyin işe yaradığını ölçmek zorundaydı ve bu, aynı çıkarlara sahip oldukları için onlar adına taktiksel olarak daha avantajlı. FLA, Mali ordusunu tek başına yenemez."
Ochieng'e göre, JNIM'in son yıllarda katı dini kurallar hakkındaki söylemini yumuşatması ve Mali ordusunun hak ihlallerine karşı kampanya yürütmeye odaklanmasıyla siyasi çıkarları da örtüşüyor. Bu son saldırılar, JNIM ve FLA'nın operasyonlarını resmi olarak koordine ettiği ilk olay olarak kayıtlara geçti. Kidal şehrinden Rus savaşçıların, Cezayir'in müzakereleri sonucunda ayrılmasına izin verildi. FLA şu anda bir Tuareg kalesi olan Kidal'ın kontrolünü elinde tuttuğunu iddia ederken, JNIM ise Kidal ve Mopti'yi ortaklaşa kontrol ettiğini öne sürüyor. Mali'nin askeri hükümet lideri Cumhurbaşkanı Assimi Goita'nın Cumartesi gününden beri nerede olduğu bilinmiyor.
