İnsanlığın Dünya dışında uzun süreli varlığını sürdürebilmesi, uzayda üreme kabiliyetine bağlıdır ve bu konu, giderek artan sayıda bilim insanı tarafından daha yakından mercek altına alınmaktadır. Gezegenimizin manyetik alanı ve yoğun atmosferi tarafından sağlanan korumanın aksine, Ay ve Mars gibi gök cisimlerinin yüzeyleri, yüksek düzeyde uzay radyasyonunun etkisi altındadır. Ek olarak, bu cisimlerin kütlelerinin Dünya'dan daha az olması sebebiyle yerçekimi kuvvetleri de oldukça zayıftır. Bu koşulların insan vücudu ve üreme potansiyeli üzerindeki etkileri henüz tam olarak anlaşılamamıştır.
Uzayda üreme fikri, eşiyle bir uzay belgeseli izlemesinin ardından Avustralya'daki Adelaide Üniversitesi'nde kıdemli öğretim üyesi olan Dr. Nicole McPherson'ın ilgisini çekmiş. Dr. McPherson, bu durumu şöyle ifade ediyor:
Başlangıçta potansiyel küçük bir eğlenceli bilim kurgu projesi olarak başlayan şey şimdi büyük bir araştırma alanına dönüştü.
Dr. McPherson ve araştırma ekibi, mikro yerçekimi koşullarının sperm hücrelerinin hareket kabiliyetini nasıl etkilediğini, üreme sistemini taklit eden bir labirent düzeneğinde inceledi. Yapılan gözlemlerde, bazı sperm hücrelerinin yollarını kaybettiği ve labirentin sonuna ulaşabilen sperm sayısının normal yerçekimi koşullarındaki kontrol grubuna kıyasla %50 oranında azaldığı saptandı. Dr. McPherson'a göre bu çalışma, Dünya'nın yerçekiminin normal sperm davranışındaki rolünü ortaya koymaktadır:
Bu, sperm hücrelerinin doğal döllenmede kullandığı yerçekimini kullandığını öne çıkarıyor.
Yerçekimiyle ilgili zorluklar sadece döllenme süreciyle sınırlı kalmıyor. Fareler üzerinde yapılan deneylerde, mikro yerçekiminin embriyo gelişiminin ilk 24 saati üzerindeki tesirleri de araştırıldı. Bu deneylerde zayıf embriyo gelişimi gözlemlendiği Dr. McPherson tarafından belirtildi. NASA'dan kıdemli araştırma bilimcisi Dr. Fathi Karouia ise konuya ilişkin, "Mikro yerçekimi hücrelerin nasıl bölündüğünü, kendilerini nasıl organize ettiğini ve nasıl iletişim kurduğunu etkiliyor. Bunların hepsi döllenme ve erken embriyo gelişimi için gerekli süreçler" diyor.
Radyasyonun, hem erkeklerde sperm hem de kadınlarda yumurta hücrelerine dönüşen üreme hücreleri için zararlı olduğu bilinen bir gerçektir. Türkiye Sağlık Bilimleri Üniversitesi'nden uzay tıbbı uzmanı Dr. Abdurrahman Engin, süpernova gibi kozmik olaylar neticesinde oluşan galaktik kozmik radyasyonun (GCR), uzay aracı kalkanlarını ve insan dokusunu derinlemesine delebilen parçacıklar içerdiğini belirtiyor. Dr. Engin, gelecekteki bir Mars görevinde yaşanacak varsayımsal bir gebelikte maruz kalınacak GCR miktarının, Dünya'da güvenli kabul edilen seviyeleri aşıp aşmayacağına dair yürüttüğü çalışma hakkında şu sonuca varıyor:
Ne yazık ki, cevap evet gibi görünüyor.
Yaklaşık altı ay sürecek bir Dünya-Mars yolculuğunda hamile bir astronotun maruz kalabileceği kümülatif radyasyon miktarının 90 ila 300 milisievert arasında olabileceği hesaplanıyor. Bu değer, ABD Ulusal Radyasyon Koruma ve Ölçüm Konseyi tarafından gebelik için önerilen beş milisievertlik sınırın oldukça üzerindedir. Böylesine yüksek bir maruziyet, gelişimin erken aşamalarındaki embriyo ve fetüsler için düşük, büyüme geriliği, doğumsal anomaliler, nörolojik bozukluklar ve yaşam boyu kanser riskinde artış gibi ciddi tehlikeler barındırmaktadır.
Dr. Karouia'ya göre, radyasyon ve mikro yerçekiminin birleşik etkisi "biyolojiyi kökten etkiliyor" ancak başka zorluklar da mevcut. Uzay uçuşlarının hormonal düzeni ve uyku döngülerini bozduğu, bu durumların da üreme sağlığıyla doğrudan ilişkili olduğu vurgulanıyor.
Uzay Ajanslarının Hedefleri ve Araştırmanın Önemi
Bu bilimsel araştırmaların arkasında, uzay bilimleri camiasının ortaya koyduğu iddialı hedefler bulunmaktadır. Mayıs ayında, nükleer ve güneş enerjisiyle desteklenecek kalıcı bir Ay üssü kurmayı hedefleyen 20 milyar dolarlık bir programın ayrıntıları NASA tarafından kamuoyuyla paylaşıldı. Amerikan uzay ajansının hedefi, 2032 yılına gelindiğinde insanların Ay'da "yarı kalıcı" konutlarda yaşamasını sağlamaktır. Ajans ayrıca, yedi ila on ay süreceği tahmin edilen bir yolculukla Mars'a ilk kez insan göndermeyi de planlamaktadır.
İsveç'teki Uppsala Üniversitesi'nden moleküler ve hücresel biyoloji profesörü Jan-Bernd Stukenborg, bu araştırmaların sadece uzayda üremekle ilgili olmadığını, aynı zamanda astronotların sağlığını korumak için de hayati önem taşıdığını belirtiyor. Üreme hücrelerindeki hasarın, astronotlar uzayda üremeye çalışmasalar bile bir sonraki nesle aktarılabileceği tehlikesine dikkat çekiyor. Stukenborg, "Bu nedenle bu çalışmaların son derece önemli olduğunu düşünüyorum" diyerek konunun ciddiyetini vurguluyor.
Araştırmaların, insan biyolojisine dair daha temel bilgileri anlamamıza da katkı sağlayabileceği belirtiliyor. Örneğin Dr. McPherson'ın çalışması, deneylerde labirentin sonuna ulaşan spermlerin, tüp bebek (IVF) yöntemlerinde seçilebilecek avantajlı özelliklere sahip olabileceğini ortaya koymuştur.
Araştırmadaki Eksiklikler ve Gelecek
Uzmanlar, daha fazla kadının uzay görevlerine katılmasıyla, uzayda üreme çalışmalarındaki erkek ağırlıklı bakış açısının değişebileceğini ifade ediyor. Kadın astronotların uzun görevler sırasında genellikle doğum kontrol hapları kullanarak adet döngülerini durdurdukları bilinse de, uzay ortamının adet döngüsü üzerindeki etkilerinin daha fazla araştırılması gerektiği Dr. McPherson tarafından dile getiriliyor. Dr. Karouia ise radyasyonun yumurtalık fonksiyonlarını, mikro yerçekiminin de yumurta olgunlaşmasını etkileyebileceğine dair kanıtlar olduğunu ekliyor. Ona göre en büyük bilgi boşluklarından biri gebeliğin kendisiyle ilgili: "Bir memeli gebeliğinin uzayda nasıl ilerleyeceğine dair neredeyse hiç modern verimiz yok."
Tüm uzmanların birleştiği nokta, bu alanda yapılması gereken çok fazla iş olduğu ve bu çalışmaların ertelenemeyecek kadar önemli olduğudur. Stukenborg'un da dediği gibi, "Bu bir tabu olmamalı... bunu şimdi düşünmeliyiz."
