Burası, dünyanın en büyük yeraltı gizemi olarak tanımlanan, İngiltere'nin Liverpool şehrinin sokaklarının en az 60 metre altında gömülü ve belki de bir kilometrekare veya daha fazla bir alanı kapsayan, yüzyıllardır süregelen bir gizemin mütevazı bir girişi.
Gürcü tarzı bir evin dökülen, grafitiyle kaplı cephesinden başka hiçbir şey zemin katta kalmamış; ön duvar çelik kirişlerle desteklenmiş ve camları çıkarılmış pencereler gökyüzünün mavi dikdörtgenlerini çerçeveliyor.
Duvarın sol tarafındaki küçük bir levhada, buranın "Edge Hill'in Köstebek'i" olarak bilinen Joseph Williamson'ın (1769-1840) eski evi olduğu ve mülkün Williamson Tünelleri Dostları Derneği'nin himayesinde olduğu belirtiliyor.
Pazar sabahı tur grubumuz, devam eden bir kazı alanındaki bir inşaat römorkunun yanında toplanarak baretlerini ve sarı reflektörlü yeleklerini giyiyor.
Şimdi İngiltere'nin en sıra dışı turistik yerlerinden birine girmek üzereyiz: 19. yüzyılın başlarında tütün tüccarı Joseph Williamson'ın talimatıyla kazılmış ve evinin ve çevresindeki mahallenin altına inşa edilmiş çok katlı bir tünel ve oda ağı .
Tüneller moloz ve enkazla doldurulmuş ve bir yüzyıldan fazla bir süre boyunca dünyadan gizli kalmış, 21. yüzyılın başlarında yeniden keşfedilmiş ve ardından titizlikle kazılmıştır.
Tur rehberimiz Tom Stapledon da dahil olmak üzere gönüllü kazıcıların onlarca yıldır süregelen misyonu tek bir soruyu yanıtlamaktı: Bunlar neden inşa edildi?
Yıllar içinde, kaçakçılık için kullanıldıklarından, kıyamet tarikatının karargâhı olduklarına kadar birçok çılgın teori ortaya atıldı.
"30 yıldır bu hikâyeyi anlamlandırmaya çalışarak araştırma yapıyoruz ve bu çok zor çünkü o çok gizemli bir adamdı ve yaptıkları çok garip ve çok eksantrikti," diyor Stapledon inişe hazırlanırken.
Ancak sonunda sağlam bir teori olduğuna inandıkları bir noktaya ulaştılar. "Eğer elimizdekilerden daha iyi bilgiler bulabilirseniz, size bol şans dilerim."
'Uzun zamandır kayıp olan mahzen sistemi'
Liverpool'un altındaki gizemli tünelleri keşfetmek
Tünellerin bilinen yaklaşık bir düzine bölümünden en büyüğü olan Paddington bölgesine doğru yürüyoruz.
Stapledon, "1999'da bu uzun zamandır kayıp binaların altındaki, uzun zamandır kayıp olan bodrum sistemine girmenin bir yolunu arıyorduk" ve yan taraftaki alanda öğrenci yurtları inşa eden inşaat işçilerinin yardımıyla "içeri girmenin bir yolunu bulmayı başardık" diyor.
Yerel kumtaşından elle oyulmuş ve kemerli tuğla tavanlarla titizlikle tamamlanmış bir dizi büyük odanın ilkine merdivenle iniyoruz. Burası kuru, aydınlık ve son derece rahat, tıpkı zarif bir şarap mahzeni gibi.
Odanın sonunda bizi Williamson ve eşi Elizabeth'in portreleri karşılıyor; Williamson yuvarlak yüzlü, meraklı bakışlı bir adam, Elizabeth ise yumuşak bir ifadeye ve gümüş rengi saçlara sahip.
Williamson Yorkshire'da doğdu, ancak 11 yaşında Elizabeth'in babası Richard Tate'in yanında tütün tüccarı olarak eğitim almak için Liverpool'a taşındı. Williamson, bu ve diğer girişimler sayesinde önemli bir servet biriktirdikten sonra 1803'te işi devraldı. Ancak kendisi ve Elizabeth çocuksuz kaldılar ve servetlerini devredebilecekleri bir varisleri olmadı.
Joseph Williamson'ın portresi Paddington'daki alanda sergilenmektedir.
Maureen O'Hare/CNN
Kazı ekipleri birçok büyüleyici buluntu ortaya çıkardı.
Maureen O'Hare/CNN
Bu labirenti "Williamson tünelleri" olarak adlandırmanın bu yeraltı dünyasına haksızlık olduğu kısa sürede anlaşılıyor. Sadece bu odadan bile üç farklı rota mevcut : tarih öncesi bir mezar odasını andıran zifiri karanlık, dar bir çıkmaz sokak, aşağıya doğru inen merdivenler ve ilk tercih ettiğimiz, 19. ve 20. yüzyıllara ait çanak çömlek, şişeler ve ürkütücü küçük oyuncak bebek başlarıyla dolu bir oda.
Bunların hepsi, tünellerin 1990'larda yeniden keşfedilmesiyle başlayan kazı çalışmalarından elde edilen buluntular. Sergilenen eşyalar ve hatta tünellerin kendisi bile bize geçmişe bir pencere açıyor.
19. yüzyılın başlarında Liverpool, gelişen bir denizcilik şehriydi; ancak zenginliği tüccar sınıfında kalmış ve limanlarda geçici işler genellikle zorlu bir yaşam biçimi olmuştu. Sanayi Devrimi'nin mekanizasyonu zanaatkarları işsiz bırakırken, 1815'te Napolyon Savaşları'nın sona ermesi de terhis edilmiş askerlerin akınına yol açarak kitlesel işsizliğin yaşandığı bir dönemdi.
Şehrin tarihinin ihtişamı, Liverpool'un geniş kamusal alanlarının görkemli yayılımında ve Gürcü döneminden itibaren mimarinin muhteşem çeşitliliğinde hala görülebilir. Joseph Williamson, 1806'da Edge Hill'de arazi satın aldığında, amacı o zamanlar şehirden iki veya üç mil uzaklıkta gelişmemiş bir bölgede varlıklı bir banliyö oluşturmaktı.
Liverpool'un mimarisi görkemli bir ölçektedir.
HildaWeges/iStock Editorial/Getty Images
Stapledon, "Bu cadde boyunca evler inşa etti. Ama aynı zamanda kumtaşı da çıkarıyordu çünkü burada her yerde ayaklarımızın altında sağlam, iyi, sert kırmızı kumtaşı var," diye açıklıyor. "Ve 34 yıl boyunca burada adamlarına kumtaşı kazdırdı ve çoğu durumda üstüne evler inşa ettirdi."
Ancak bu on yıllarca süren inşaat projesi tamamen gizlilik içinde yürütüldü. Williamson planlarından asla kamuoyuna bahsetmedi, olup bitenleri görmek için kimseyi davet ettiği bilinmiyor ve tünellerin amacına veya kapsamına ışık tutabilecek hiçbir yazılı kayıt veya harita bırakmadı.
Stapledon, "Onun için çalışan adamlara muhtemelen sessiz kalmaları talimatı verilmişti ve yer altında olup bitenler ancak ölümünden birkaç yıl sonra ortaya çıktı" diyor.
"Bundan birkaç yıl sonra, her yer yukarıdaki binalardan gelen çöpler ve yıkım malzemeleriyle doldu ve tamamen unutulup halk hafızasına karıştı."
Tarihçi Charles Hand'in bir dizi makalesinin, 1926'da resmi araştırmaların yapılmasını tetiklemesiyle, bu konuya olan ilgi yaklaşık bir asır önce yeniden canlandı.
Londra Tünelleri şantiyesinin turu, Chancery Lane, Londra, Şubat 2025.
Joseph Williamson Derneği 1989'da kuruldu ve bu durum, biraz kafa karıştırıcı bir şekilde, bugün siteyi koruyan iki ayrı grubun ortaya çıkmasına yol açtı.
Williamson Tünelleri Dostları (FoWT) adlı bir dernek var ve hemen ileride, tüccarın ölümünden sonra inşa edilen ahır avlusunda Williamson Tünelleri Miras Merkezi bulunuyor .
FoWT, çok daha etkileyici bir dizi mekana ve daha uzun bir tura sahipken, rakibi küçük bir ziyaretçi merkezine sahip. Her iki işletme de farklı zamanlarda turlar düzenlediğinden, her şeyi görmek isteyen bir ziyaretçi her ikisini de ziyaret ederek deneyimini en üst düzeye çıkarabilir.
Ziyafet Salonu
Tespit edilen ve ortaya çıkarılan tüm tünel alanları arasında , FoWT'nin 8,2 metre yüksekliğindeki "Ziyafet Salonu" açık ara en görkemlisidir.
Bu katedral benzeri mekana en üst kattan giriyoruz, iskele basamaklarından aşağı inerek 20 metre uzunluğundaki geniş alanı keşfediyoruz; seslerimiz yukarıdaki gotik kemere kadar yankılanıyor.
Üzerinde durduğumuz zemin aslında bir zemin değil, Williamson Tünelleri Dostları'nın en kalın yerinde 6 metre derinliğinde olabileceğini tahmin ettiği yoğun bir moloz tabakası. Sadece bu odadaki kazılar bile gönüllülerin onlarca yıllık titiz çalışmasının ürünü.
Ziyafet salonu adını, Williamson'ın bir zamanlar varlıklı konuklarını evine davet ettiği ancak onlara mütevazı bir yemek olan domuz pastırması ve fasulye ikram ettiği yönündeki muhtemelen uydurma bir hikayeden almaktadır. Birçoğu tiksinerek ayrıldıktan sonra, sadık ziyaretçilerine ziyafet salonunda görkemli bir şölen verdiği iddia edilmiştir.
'Birçok açıdan tuhaf bir adam'
Tur grupları her hafta sonu tüneller labirentini keşfediyor.
CNN
Williamson Tünelleri Miras Merkezi'ndeki çift ve üç katlı tünellerde tur düzenleyen rehber ve gönüllü Billy Moran, "Williamson hakkındaki abartılı hikayelerin çoğunun kaynağı, bugün 'popüler tarihçi' diyeceğimiz John Stonehouse adında bir adamdı" diyor.
Bu hikayeler, kiliseye atının toynaklarını kendi omuzlarına koyarak gittiği iddiasından (türler arası akıl almaz bir akrobasi gösterisi) tutun da, Edge Hill bölgesinden geçen ve şu anda Liverpool'dan Londra'ya uzanan Batı Kıyı Ana Hattı'nın inşasında çalışan demiryolu işçileriyle yaşadığı renkli bir karşılaşmaya kadar uzanıyor.
1830'lu yıllardı ve lokomotif taşımacılığının henüz başlangıç dönemleriydi. Moran, "Demiryolu işçileri biraz endişelenmiş, biraz batıl inançlı olmuşlardı; görünüşe göre çok derine indiklerini ve cehenneme çok yaklaştıklarını düşünüyorlardı. Ve beklemedikleri bu garip tünele girdiler," diyor.
Williamson'ın adamlarından oluşan bir ekip pusuya yatmıştı ve "çamur içinde, çığlıklar atarak ortaya çıktılar. En sonunda da Joseph Williamson dışarı çıktı, insanlarla el sıkışmaya başladı ve 'Edge Hill'e hoş geldiniz. Tüneller hakkında daha fazla şey öğrenmek istiyorsanız, size bir ders verebiliriz' dedi." diye devam ediyor Moran. "Birçok yönden tuhaf bir adamdı."
15 Temmuz 2014 Salı günü, İsviçre'nin Faido kentindeki Gotthard Tüneli'nin doğu kesiminde, bir erişim tüneline doğru giden tren rayları görülüyor. Almanca konuşulan orta İsviçre'deki Erstfeld ile İtalyanca konuşulan güneydeki Bodio'yu birbirine bağlayan 57 kilometrelik (35 mil) demiryolu tünelinde sondaj ve patlatma çalışmaları 1996 yılında başladı ve 2017 yılında tamamlanması bekleniyor. Fotoğrafçı: Philipp Schmidli/Bloomberg via Getty Images
'Yerel tuhaf adam için çukur kazmak'
Peki, neyin peşindeydi? Williamson'ın bağlı olduğu iki kuruluşun da vardığı sonuç aynı . Sonsuz tünel inşaatının en olası açıklaması hayırseverliktir: yaşamın zor olduğu bir dönemde erkeklere dürüst iş ve beceri kazandırma imkanı sağlamak.
Stapledon, "Hayatında öyle bir aşamaya geldi ki, her şey sadece işe ihtiyacı olan, aksi takdirde sokak köşelerinde durup başlarını belaya sokacak, hapse girecek ve ailelerini geçindiremeyecek erkekleri meşgul tutmakla ilgiliydi" diyor.
Williamson Tünelleri Miras Merkezi, tur düzenleyen iki kuruluştan biridir.
Maureen O'Hare/CNN
Edge Hill'deki binaları yükselirken, adamları sağlam kumtaşı kayanın altına derin kazılar yaparak, diğer tünellerin çökme ihtimaline karşı denge sağlıyorlardı. Bazen de adamlar sadece çukurlar kazıp, sonra da toprakla dolduruyorlardı.
Stapledon'a göre, bu tünelleri temizlemek için gönüllülerin yıllarca çalışması, labirentin ne kadar derin olduğunu anlamalarını ve böylece yüzyıllardır çözülemeyen bu bilmeceye bir çözüm bulmalarını sağladı.
"O dönemde ticari bir girişim olması imkansızdı. Çok saçmaydı."
Moran, turu sırasında Edge Hill'deki yerel bir kilisenin Joseph Williamson'ın zamanına kadar uzanan vaftiz kayıtlarına sahip olduğunu ve birçok minnettar ailenin çocuklarına onun adını verdiğini belirtiyor. Moran, "O, yerel tuhaf adam için çukur kazmaktan başka seçeneği olmayan insanlar için çok şey yapıyordu" diyor.
İtalya'da, emeklilik çağındaki erkeklerin inşaat alanlarında toplanıp işçileri izlemesi için kullanılan "umarell" diye bir argo kelime vardır. Yüzyıllardır, tüneller ve kazı çalışmaları birçok insan için derin bir hayranlık kaynağı olmuştur.
Joseph Williamson'ın eski evi, Williamson Tünelleri Dostları sitesinin girişini işaret ediyor.
Maureen O'Hare/CNN
Williamson Tünelleri Dostları inşaat konteynerindeki atmosfer oldukça samimi; gönüllüler haftalık olarak bir araya gelerek projeye ve yerel tarihe olan tutkularını paylaşıyorlar. Ekip üyelerinden Mike Rogers ve Clare O'Keefe, grupla paylaşmak üzere pastalar getirmişler; Rogers, "Büyük Britanya Pastacılık Yarışması" seviyesindeki cupcake yenilikçiliğiyle tanınıyor.
Turlarını her Çarşamba ve Pazar günü ziyaretçiler için düzenliyorlar, Williamson Tünelleri Miras Merkezi ise Cuma, Cumartesi ve Pazar günleri açık.
Stapledon tur sırasında bir ziyaretçiye, 19. yüzyılın başlarında Williamson'ın tünellerinin insanları meşgul tutmanın bir yolu olduğunu söylüyor. Ancak ekliyor: "Doğru, şimdi bile insanları meşgul ediyor."
